Η ΒΟΥΒΩΝΙΚΗ ΠΑΝΩΛΗ, Ο ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ ΜΠΟΣ, ΚΑΙ ΕΝΑ ΜΕΓΑΛΟ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΤΡΑΥΜΑ

bosch

Ίσως πολλοί να έχετε δει ορισμένα από τα έργα του. Ίσως άλλοι, κινούμενοι από περιέργεια να έχετε ψάξει λίγο περισσότερο τον δημιουργό αυτής της εικόνας . Για την ακρίβεια αποτελεί μέρος ενός μεγαλύτερου πίνακα, υπό τον τίτλο « Η τελική Κρίση». Μάλλον είναι πολύ δύσκολο, είστε δεν είστε φίλοι της Ζωγραφικής ( ούτε εγώ δηλώνω ειδήμων ), να μην σταθεί το βλέμμα σας λίγο περισσότερο στο πολύ ιδιαίτερο αυτό οπτικό ερέθισμα. Έχει την τάση να δημιουργεί ανάμικτα συναισθήματα, άλλα κατά βάθος μας αρέσουν αυτά. Παρά το γεγονός του ότι έχουν περάσει 500 χρόνια από την δημιουργία του, αυτός ο πίνακας, όπως και όλα τα έργα του καλλιτέχνη, διαθέτουν εκτός από πολύ δυνατές και παράδοξες εικόνες, και μια τεχνοτροπία που νομίζει κανείς ότι  είναι σημερινή. Καλώς ήρθατε στην απόκοσμη πραγματικότητα του Ιερώνυμου Μπος. Η περίπτωση αυτού του Ολλανδού ζωγράφου παραμένει ένα μικρό μυστήριο, από την άποψη του πόσο σύγχρονη δείχνει η τεχνοτροπία του σήμερα, αυτή η αίσθηση ότι δεν έζησε 500 χρόνια πριν, άλλα μόλις τον 20ο αιώνα. Δεν θα προσπαθήσουμε όμως να λύσουμε αυτό το μυστήριο εδώ, αν πραγματικά είναι μυστήριο και δεν σας μεταφέρω απλά την προσωπική μου αίσθηση. Μπορεί ο Μπος να άφησε ανεξίτηλη την υπογραφή του με το εντελώς παράδοξο προσωπικό του στυλ, παράλληλα όμως δεν πρέπει να το δούμε αποκομμένο,- ούτε και ήταν – από την εποχή στην οποία έζησε.

Μια σκοτεινή εποχή

Ο Μπος γεννήθηκε το 1450, μια εποχή πολλών και βίαιων ιστορικών γεγονότων στην Ευρώπη. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία προελαύνει στον ευρωπαϊκό Νότο, ενώ στον Βορρά ο Εκατονταετής Πόλεμος μεταξύ των βασιλείων της Αγγλίας και της Γαλλίας έχει μόλις τελειώσει, αφήνοντας βαθιά σημάδια και αναμενόμενα χιλιάδες νεκρούς εκατέρωθεν. Μπορεί εφευρέσεις όπως αυτή της Τυπογραφίας να προοιωνίζουν την αργότερα ερχόμενη Αναγέννηση, όμως η γενική εικόνα του πληθυσμού της ηπείρου κάθε άλλο παρά αισιόδοξη ήταν. Φαίνεται ότι ήταν μια πολύ βίαιη εποχή, όπου τα περιστατικά «τυχαίας βίας» ήταν καθημερινότητα, μαζί με το έγκλημα, τις πολύ κακές συνθήκες διαβίωσης και υγιεινής. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι το να φτάσει κανείς στην ηλικία των 40 ήταν ένας μικρός άθλος, ενώ άλλοι διατείνονται ότι ο γενικός πληθυσμός ζούσε καλύτερα στην Ρωμαϊκή Εποχή , 1000 και πλέον χρόνια πριν, παρά τότε. Μέσα σε όλα αυτά, ένα μείγμα δεισιδαιμονιών και σκοταδισμού από πλευράς Εκκλησίας, μπορούσε να σε οδηγήσει στην πυρά κυριολεκτικά για ασήμαντη αφορμή. Τέτοιο ήταν κατά πάσα πιθανότητα το περιβάλλον που έζησε ο Μπος, άλλα και όλοι οι σύγχρονοι και μεταγενέστεροι καλλιτέχνες. Λογικό επόμενο ήταν αυτή η περιρρέουσα ατμόσφαιρα να αποτυπωθεί στα έργα τους. Υπήρχε όμως και κάτι ακόμα, μια πολύ βαριά σκιά, που είχε εγκατασταθεί για τα καλά στην συλλογική μνήμη και έπαιξε μάλλον καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση του Μέλλοντος.

Η Βουβωνική Πανώλη

Ήταν μια ημέρα του Οκτωβρίου του 1347, όταν 12 Γενοβέζικα πλοία έδεσαν στο Σικελικό λιμάνι της Μεσσήνης, προερχόμενα από την Μαύρη Θάλασσα. Ο Δρόμος του Μεταξιού, αυτή η εμπορική και πολιτισμική οδός με την μακρινή Κίνα είχε μόλις ανοίξει, φέρνοντας στην Γηραιά Ήπειρο σε επαφή με έναν νέο, εντελώς διαφορετικό πολιτισμό. Την αρχική χαρά των Σικελών που έσπευσαν να υποδεχθούν τα πλοία, έκοψε απότομα η εικόνα που παρουσίαζαν τα πληρώματα τους. Ένας μεγάλος αριθμός είχε ήδη πεθάνει, ενώ όσοι ζούσαν έδειχναν πολύ βαριά άρρωστοι, για να καταλήξουν τελικά μετά μερικές ώρες. Το πιο τρομακτικό θέαμα είχε να κάνει με την εικόνα, τόσο των νεκρών, όσο και των ασθενών. Μεγάλα μαύρα εξογκώματα κάλυπταν τα σώματα τους, εξογκώματα που ανάβλυζαν μαύρο αίμα, πυώδεις εκκρίσεις και ανέδυαν μια πολύ άσχημη οσμή. Υψηλός πυρετός, σπασμοί, και αίσθηση αποπροσανατολισμού, μαζί με ανυπόφορους πόνους, ολοκλήρωναν την καθόλου αισιόδοξη εικόνα των προσβεβλημένων. Οι σικελικές αρχές διέταξαν τον άμεσο απόπλου των πλοίων, άλλα ήταν μάλλον ήδη πολύ αργά. Μέσα στα επόμενα έξι χρόνια, η Βουβωνική Πανώλη, θέρισε σχεδόν το 1/3 του πληθυσμού της Ευρώπης. Μπορεί ο ακριβής αριθμός των θυμάτων να παραμένει σχετικά ανακριβής, άλλα μπορεί να ειπωθεί με σχετική βεβαιότητα, το ότι στέρησε την ζωή από δεκάδες εκατομμύρια κατοίκους της ηπείρου.

plague

Η γενική εικόνα των τότε ασθενών, δεν διαφέρει και πολύ απο αυτή την φωτογραφία.

Ένας ανελέητος δολοφόνος

Δεν ήταν όμως μόνο η Ευρώπη η μόνη που γνώρισε αυτό το μάλλον τρομακτικό πρόσωπο της Φύσης. Ανάλογες απώλειες είχε και η Ασία, κυρίως οι πυκνοκατοικημένες της περιοχές, όπως η Κίνα και η Ινδία. Για την ακρίβεια, θεωρείται ότι ο βάκιλος Yersinia Pestis, το βακτήριο που θεωρείται υπεύθυνο για την επιδημία, ξεκίνησε την καταστροφική του δράση στην περιοχή της σημερινής Μογγολίας, περίπου στις αρχές του 14ου αιώνα. Γρήγορα διαδόθηκε στην γειτονική Κίνα, και κατόπιν στην Ινδία, για να καταλήξει στην Ευρώπη μέσω των εμπόρων του Δρόμου του Μεταξιού, με ενδιάμεσο φορέα τον μαύρο ποντικό, και πιο συγκεκριμένα τους ψύλλους που αρέσκονται να ζουν στο τρίχωμα του μικρού τρωκτικού. Δεν ήταν μόνο η αποτελεσματικότητα της ασθένειας που μπορούσε να σκοτώσει έναν ασθενή σε μόλις 2 με 4 ημέρες. Ήταν και η εντυπωσιακά γρήγορη ταχύτητα μετάδοσης του. Ο Βοκκάκιος χαρακτηριστικά αναφέρει ότι « αρκούσε και μόνο η επαφή με τα ρούχα του αρρώστου, για να μεταδοθεί σχεδόν ακαριαία αυτή η μάστιγα». Στην εποχή της ακμής της επιδημίας υπολογίζεται ότι μπορούσε να στερήσει την ζωή από 7.500 ανθρώπους καθημερινά. Ολόκληρες πόλεις έβλεπαν τον πληθυσμό τους να χάνεται καθημερινά. Η περιοχή της Νορμανδίας στην Βόρεια Γαλλία, έχασε το 30% του πληθυσμού της, σε μόλις 6 χρόνια ( 1347-1353 ). Μάλλον δίκαια λοιπόν πήρε επίσης το όνομα Μαύρος Θάνατος, και αυτό δεν είχε να κάνει μόνο με το χρώμα του αίματος που ανάβλυζε από τις πληγές.

yesrinia

         O βάκιλοs Yersinia pestis, έναs μονοκύτταροs δολοφόνοs.

«Θεική» τιμωρία, και άλλες εξηγήσεις

Φυσικό επόμενο ήταν, και σύμφωνο με την ατμόσφαιρα της εποχής, το να αποδοθεί η επιδημία σε τιμωρία από τον Θεό, για τις αμαρτίες του ανθρωπίνου γένους. Στην πραγματικότητα αυτή η εξήγηση φανερώνει μια πολύ βαθύτερη και δυσάρεστη αλήθεια. Οι τότε γιατροί της εποχής όντως δεν μπορούσαν να δώσουν καμία εξήγηση για το φαινόμενο, ούτε φυσικά και να το θεραπεύσουν. Ήταν κάτι «πάνω» από την Ανθρωπότητα εκείνης της εποχής, και επί 6 χρόνια συνέχιζε ασταμάτητα το έργο της. Οι ανύπαρκτες συνθήκες υγιεινής, τόσο προσωπικής, όσο και δημόσιας φαίνεται να συνέβαλαν καθοριστικά στην εξάπλωση της, μαζί με την ίδια την ισχύ του βακίλου. Κατά μια μαρτυρία, σε πολλές περιοχές, το να ασχολείσαι με την προσωπική υγιεινή, ήταν μια ύποπτη δραστηριότητα. Αν τύχαινε να «μυρίζεις» ωραία, τότε μάλλον ήσουν συνεργός του Σατανά, και η πυρά ήταν η φυσική σου κατάληξη. Πέρα από την υπερβολή που μάλλον διαθέτει αυτό, το γεγονός παραμένει ότι ο γενικός πληθυσμός ήταν έρμαιο του κάθε οργανικού και μολυσματικού παράγοντα. Τότε πώς σταμάτησε το 1353 ; Φαίνεται ότι η υιοθέτηση της αποτέφρωσης των νεκρών, σε συνδυασμό με μια στοιχειώδη βελτίωση των συνθηκών υγιεινής, άλλα και την ανάπτυξη κατάλληλων αντισωμάτων από τους οργανισμούς κάποιων ασθενών, αποτέλεσε ένα αποτελεσματικό ανάχωμα στην εξάπλωση της. Φυσικά δεν εξαλείφτηκε, για την ακρίβεια το βακτήριο υπάρχει ακόμα και σήμερα, άλλα αυτή είναι μια διαφορετική εποχή, με άλλες, πολύ καλύτερες άμυνες σε τέτοια παθογόνα ζητήματα. Άλλα ακόμα και αυτές οι εξηγήσεις μπορούν να καλύψουν ένα μέρος από το γιατί και πώς μεταδόθηκε, δεν μπορούν να καλύψουν όμως την πλήρη έκταση του φαινομένου. Στην περίπτωση αυτή η ρήση « το τέλος του Κόσμου», που ξεφώνιζαν οι έντρομοι κάτοικοι του 14ου αιώνα, βλέποντας την αποτελεσματικότητα της πανδημίας, να μην ακούγεται τόσο γραφικό, όσο στις ημέρες μας, με τους διάφορους συντελειολόγους να προαναγγέλλουν το τέλος του είδους κυριολεκτικά για ψύλλου ( νάτος πάλι ο ύποπτος ψύλλος ) πήδημα. Έμοιαζε περισσότερο «σαν ένας μαύρος άνεμος Θανάτου να φυσούσε πάνω από την ανθρωπότητα» όπως αναφέρει ο Γιώργος Μπαλάνος στο βιβλίο του «Κάτι που έρπει σαν Σκιά» ( εκδόσεις Locus-7). Μπορεί όντως να « γνωρίζουμε με ικανοποιητική σιγουριά το παθογόνο αίτιο, άλλα ουδείς γνωρίζει την αληθινή βασική αιτία των πανδημιών», συμπληρώνει. Το φαινόμενο αποκτά άλλη διάσταση, αν το δούμε σε συνδυασμό και με κάποια άλλα παράλληλα φυσικά φαινόμενα, άλλα αυτό καλύπτεται άριστα στο εν λόγω βιβλίο.

rat

   Rattus rattus ή ο κοινόs Μαύροs Ποντικόs. Συνάβαλε στην μεταφορά τηs  ασθένειαs

Κομήτες και μονοκύτταροι διαστημικοί επισκέπτες ;

Κατά την προσφιλή συνήθεια πολλών προγόνων μας, η εμφάνιση ενός κομήτη, πάντα ήταν προάγγελος καταστροφών και δυσάρεστων εξελίξεων. Στην προκειμένη περίπτωση, ο αγαπημένος ένοχος, ο Κομήτης του Χάλλευ, έτυχε να κάνει την εμφάνιση του στον γήινο ουρανό ακριβώς κατά την χρονιά εμφάνισης της Βουβωνικής Πανώλης στην Ευρώπη. Το 1347. Η σύνδεση ήταν άμεση, κάτι επιβάρυνε ακόμα περισσότερο το ποινικό μητρώο του πανάρχαιου αυτού σώματος, φήμη που τον ακολούθησε για πολλούς αιώνες ακόμα, σε διάφορες εκδοχές. Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζει η σύνδεση ανάλογων επιδημιών, άλλα και κάποιων μαζικών εξαφανίσεων, με παθογόνους μονοκύτταρους οργανισμούς που ίσως να έρχονται από το Διάστημα. Αυτή η προσέγγιση χρίζει μεγάλης προσοχής γιατί για την ώρα στηρίζεται σε αποσπασματικές ενδείξεις, που σε καμία περίπτωση δεν στοιχειοθετούν αποδείξεις. Είναι ένας εξαιρετικός ισχυρισμός, γι΄αυτό και απαιτεί εξαιρετικές αποδείξεις, για να θυμηθούμε λίγο και τον Carl Sagan. Από την άλλη, η σύνδεση των παθογόνων οργανισμών με το Διάστημα μπορεί να οδηγήσει σε «κοσμοφοβικές» καταστάσεις, την παράλογη δηλαδή πεποίθηση ότι το Διάστημα είναι μια μόνιμη πηγή κινδύνων, ενισχύοντας ακόμα περισσότερο την εσωστρέφεια μας. Όμως τόσο η μελέτη, όσο και οι ανακαλύψεις των τελευταίων δεκαετιών, όχι μόνο έχουν διευρύνει τον αντίληψη μας για το φαινόμενο της Ζωής, άλλα έχουν αναδείξει τους μονοκύτταρους οργανισμούς σε πρωταθλητές της επιβίωσης, και μάλιστα σε αδιανόητα εχθρικά για εμάς περιβάλλοντα. Δεν είναι καθόλου απίθανο η ίδια η εμφάνιση της Ζωής στον πλανήτη μας, να είναι το αποτέλεσμα «μόλυνσης» από μη γήινους μονοκύτταρους οργανισμούς. Επίσης δεν κατατάσσεται πλέον στην σφαίρα του απίθανου, μικροοργανισμοί να αποικούν πλανήτες με όχημα μεταφοράς τους κομήτες και τους μετεωρίτες. Οι ενδείξεις που συνηγορούν σε κάτι τέτοιο μάλλον πληθαίνουν τελευταία, άλλα έχουμε ακόμα έναν πολύ ενδιαφέροντα δρόμο να διανύσουμε στο ζήτημα αυτό. Σε κάθε περίπτωση, η υπόθεση των παθογόνων επισκεπτών από το Διάστημα παραμένει σαν σκέψη, άλλα οφείλουμε να την βλέπουμε με υγιή σκεπτικισμό.

halleys-comet-1986

                     Ο κομήτηs του Χάλλευ έχει κατηγορηθεί για πλήθοs δεινών.

Τραύμα

Μάλλον έτσι μοιάζει αυτή η υψηλού κόστους σε ζωές περιπέτεια που έζησε ο πλανήτης σχεδόν 700 χρόνια πριν. Ένα τραύμα που έπληξε βαθύτατα την τότε κοινωνία σε πολλούς τομείς, άλλα και συνέβαλε με τον τρόπο της σε άλλες εξελίξεις. Όπως και σε κάθε τι στην ζωή, έτσι και σε αυτή την περίπτωση, δεν υπήρξαν μόνο αρνητικές συνέπειες. Μακροπρόθεσμα, αυτή η άνευ προηγουμένου περιπέτεια, που το μέγεθος της μπορεί να συγκριθεί μόνο με την καταστροφή που προκάλεσαν οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι έγινε ο καταλύτης εξελίξεων. Οι προγονικές μορφές θεσμών που μας είναι σήμερα γνωστές, όπως οι τράπεζες και οι ασφαλιστικές εταιρείες, ήρθαν ως αποτέλεσμα της αναγκαστικής προσαρμογής. Ο μικρότερος πληθυσμός, άλλα και η αποκέντρωση, οδήγησε σε νέες μεθόδους καλλιέργειας, και αύξηση του βιοτικού επιπέδου κατά τον επόμενο αιώνα, με σύμμαχο και την ανάπτυξη του εμπορίου. Όμως τα απόνερα του σοκ παρέμειναν σε άλλες εκφάνσεις της ζωής.  Δεν ήταν μόνο τα έργα του Μπος που αντανακλούσαν το σοκ που υπέστη η Ανθρωπότητα τότε. Ήταν και όλα τα έργα των σύγχρονων και μεταγενέστερων δημιουργών όπως αναφέρθηκε και στην αρχή, σε κάθε τομέα της Τέχνης και λαϊκής κουλτούρας. Από την Ζωγραφική και την Ποίηση, μέχρι την και την Αρχιτεκτονική, ακόμα και τα παιδικά τραγούδια και παραμύθια. Τίποτε δεν έμεινε ίδιο μετά από αυτό, και όλα σχεδόν απέκτησαν μια περισσότερο σκοτεινή χροιά. Το κίνημα αυτό ονομάστηκε Danse Macabre, και ήρθε να αναδείξει την «παγκοσμιότητα του Θανάτου». Η απόσταση από εκείνη την εποχή και ο δρόμος που έχουμε διανύσει είναι μεγάλος. Άλλα έχουμε όντως ξεχάσει αυτό το συμβάν ; Αναλογιστείτε ότι κάθε φορά που μια νέα ασθένεια κάνει την εμφάνιση της, όπως για παράδειγμα το AIDS πριν από περίπου 35 χρόνια, οι αντιδράσειs μας, πολλές φορές ενστικτωδώς αγγίζουν τα όρια της φρενίτιδας. Σήμερα είναι γεγονός ότι είμαστε πολύ καλύτερα εξοπλισμένοι στην αντιμετώπιση ακόμα επικίνδυνων ασθενειών που θα μπορούσαν να λάβουν διαστάσεις πανδημίας. Μήπως τελικά ο φόβος μεταφέρθηκε μέσω της συλλογικής μνήμης ; Αν θέλετε σκεφτείτε και την ρίζα εκφάνσεων της σύγχρονης κουλτούρας, όπως είναι τα Zombie, οι « Απέθαντοι», άλλα και τα Μετά-αποκαλυπτικά» έργα κάθε είδους.

danse-macabreΟ πίνακαs Dance of Death συνοψίζει με πολύ γλαφυρό τρόπο το πνέυμα τηs  εποχήs.

Ε.Μ Burns : Ευρωπαική ιστορία. Ο Δυτικόs Πολιτισμόs: Nεότεροι χρόνοι

Γιώργοs Μπαλάνοs : Κάτι που έρπει σαν Σκιά.

History.com

Wikipedia

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s