ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΑ ΜΥΑΛΑ…ΣΕ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΚΡΑΝΙΑ

caveman

Υπάρχουν πολλοί και πολύ σημαντικοί λόγοι για να εντρυφήσει κάποιος στα έργα της Επιστημονικής Φαντασίας. Δεν έχει μόνο να κάνει με το γεγονός του ότι πολλές φορές λειτουργούν ως έργα «επικείμενης πραγματικότητας», όπως πολύ εύστοχα έγραψε ένας καλός φίλος πρόσφατα. Έχει να κάνει και με το γεγονός του ότι μέσω αυτής μπορείς να πεις πράγματα και να θέσεις προβληματισμούς με τον πλέον γόνιμο και εύστοχο τρόπο.

Σε ένα από τα καλύτερα και πολυεπίπεδα  έργα της, ο καταπληκτικός Κλίφορντ Σάιμακ, καταφέρνει να θέσει δεκάδες εστίες γόνιμου προβληματισμού. Η Πόλη, που γράφτηκε το 1952, απαρτίζεται από 8 ξεχωριστές, άλλα άρρηκτα συνδεδεμένες μεταξύ τους ιστορίες. Πραγματικά αξίζει κάθε επένδυση, για πολλούς και διαφορετικούς μεταξύ τους λόγους. Θα μπορούσε κανείς χωρίς υπερβολή να γράψει βιβλίο αναλύοντας το… βιβλίο, άλλα αυτό δεν θα επιχειρηθεί εδώ. Δεν μπορούσα όμως να αντισταθώ στον πειρασμό της ανάλυσης, και ανατομίας, μιας εκ των ιδεών που εμφανίζονται στο έργο, και την σύνδεση με κάτι άλλο που είχα μελετήσει σε ανύποπτο χρόνο. Σε κάθε περίπτωση, το πολύ ενδιαφέρον μονοπάτι σκέψης που ξεδιπλώθηκε μπροστά μου θα αποτυπωθεί στις επόμενες γραμμές.

Όλα ξεκίνησαν διαβάζοντας την Τρίτη κατά σειρά ιστορία. Οι Σκύλοι έχουν αναπτύξει την ικανότητα της ομιλίας, μέσω μιας επαναστατικής μεθόδου που επινόησε ο Μπρούς Ουέμπστερ. Συνακόλουθα φαίνεται ότι τόσο αυτή, όσο και τα χιλιάδες χρόνια παράλληλης ζωής με τον Άνθρωπο, οδηγούν τα συμπαθέστερα από όλα τα τετράποδα στην δημιουργία του δικού τους πολιτισμού. Για την ακρίβεια η Πόλη, δεν αποτελεί παρά μια ανατομία ενός Μύθου, από την οπτική των λόγιων Σκύλων. Άλλα δεν είναι μόνο οι Σκύλοι που κάνουν αυτό το εξελικτικό άλμα. Λίγο αργότερα ένας Μεταλλαγμένος ονόματι Τζό, συλλαμβάνει την ιδέα της κατασκευής ενός θόλου, μιας προστατευμένης βιόσφαιρας, γεγονός που οδηγεί μια συγκεκριμένη αποικία μυρμηγκιών, στο να παραμείνει ενεργή για όλο τον χρόνο. Σε ένα απώτερο και βαθύ Μέλλον, αυτό το κομβικό σημείο στην εξέλιξη τους, οδηγεί στην ανάπτυξη ενός τεράστιο βιομηχανικού πολιτισμού που κατακλύζει τον πλανήτη. Άλλα τα μυρμήγκια και οι κοινωνίες των εντόμων, είναι μια άλλη πολύ ενδιαφέρουσα υπόθεση όπως μας κάνει να καταλάβουμε και ο Γιώργος Μπαλάνος στον πρόλογο του βιβλίου της ελληνικής έκδοσης.

Και στις δύο περιπτώσεις η ανθρώπινη παρέμβαση οδήγησε αυτά τα τόσο διαφορετικά έμβια όντα, να κάνουν ένα στην ουσία τεράστιο εξελικτικό άλμα, γεγονός που θα ήταν εξαιρετικά αμφίβολο χωρίς την παρεμβολή του ανθρώπινου χεριού. Όπως δηλαδή είναι τα πράγματα και στην «πραγματική» ζωή, την πραγματική Φύση.

Άλλα γιατί από όλα τα έμβια όντα του πλανήτη, ο Άνθρωπος είναι αυτός που φαίνεται να είναι ο μόνος που έχει αναπτύξει πολιτισμό ;

Αφήνοντας στην άκρη αμφιλεγόμενες θεωρίες, θα προσπαθήσουμε να εστιάσουμε στην άποψη της Εξελικτικής Βιολογίας , και αργότερα στην οπτική της Εξελικτικής Ψυχολογίας, που όπως θα δούμε, έχει ορισμένα πολύ ενδιαφέροντα πράγματα να μας πει.

Η απάντηση στο ερώτημα είναι πολυσύνθετη, και ούτε λίγο ούτε πολύ, ακόμα αποτελεί αντικείμενο εντατικής έρευνας από πολλά και διαφορετικά πεδία της Επιστήμης.. Μια σύντομη και επιγραμματική αναφορά θα μπορούσε να συμπεριλάβει μια πληθώρα παραγόντων, τόσο βιολογικών, όσο και κοινωνικών. Η ανάπτυξη του αντιτακτού αντίχειρα σε συνδυασμό με την όλο και περισσότερο αυξανόμενη εξέλιξη του εγκεφάλου φαίνεται να ξεχωρίζουν στον αφρό των παραγόντων, και μάλλον σε αυτό συγκλίνουν και οι περισσότερες απόψεις. Η δυνατότητα που έδινε στους προγόνους μας αυτή η εξελικτική ανατομική προσαρμογή , γρήγορα οδήγησε στην κατασκευή εργαλείων. Παράλληλα η τάση του Ανθρώπου να σχηματίζει μικρές ευέλικτες ομάδες, οδήγησε στην εμφάνιση πρώιμων κοινωνικών κανόνων, άλλα και κοινωνικής ιεραρχίας. Ναι, άλλα αυτά είναι γνωρίσματα που τα παρατηρούμε και σε άλλα έμβια όντα. Όπως τα συμπαθή μυρμήγκια αν θέλουμε να μιλήσουμε για κοινωνική ιεραρχία. Μπορούμε να βρούμε στους χιμπαντζήδες χρήση εργαλείων, άλλα και μια ευφυΐα που θυμίζει την δική μας ( ή τουλάχιστον έτσι θέλουμε αυτάρεσκα να νομίζουμε ). Κάποιοι άλλοι υπερτονίζουν την εμφάνιση της γλώσσας, μιας εκ των μεγαλυτέρων ανθρώπινων επινοήσεων, ως καταλύτη της εμφάνισης του πολιτισμού. Μα και πολλά άλλα θηλαστικά διαθέτουν αυτές τις αξιοθαύμαστες επικοινωνιακές ικανότητες. Από το πολύπλοκο πλέγμα που συνθέτει την γλώσσα των Κητών, όπως τα Δελφίνια και οι Φάλαινες, μέχρι τους περίτεχνους ήχους που καταγράφονται σε αγέλες λύκων, κάθε μια από αυτές μάλιστα, με την δική της ξεχωριστή διάλεκτο. Όλα αυτά τα γνωρίσματα είναι διαδεδομένα στην Φύση. Και μάλιστα έχουν την ικανότητα τόσο να εξελίσσονται, όσο και να κληροδοτούνται από γενιά σε γενιά. Ένα άλλο διακριτό ανθρώπινο γνώρισμα είναι η πολλές φορές σαρωτική παρέμβαση στο περιβάλλον, σε κάτι που να γίνει περισσότερο φιλικό προς εμάς. Και πάλι δεν είμαστε ούτε οι μόνοι, ούτε καν οι πρώτοι που το κάνουν αυτό. Οι Κάστορες, αυτά τα πολυμήχανα και ακούραστα Τρωκτικά, κάνουν το ίδιο πράγμα εκατομμύρια χρόνια πριν από τον πρώτο Άνθρωπο, με πολύ μεγάλη επιτυχία. Τα έργα τους είναι μικρά θαύματα μηχανικής, με αντοχή στον χρόνο. Μάλιστα οι κάστορες δείχνουν μια ιδιαίτερη ευαισθησία στις επόμενες γενιές, μιας και φαίνονται να ενδιαφέρονται πολύ για την μεταβίβαση των… ακινήτων στους απογόνους.

Η Φύση έχει μια ακατανίκητη τάση να στηρίζεται σε μια σειρά λειτουργικών μοτίβων. Η χρήση των εργαλείων για παράδειγμα, όταν και όπου παραστεί η ανάγκη, αναπόφευκτα θα εμφανιστεί, αδιαφορώντας για έννοιες περί πολιτισμού. Άρα τι είναι αυτό που διαχωρίζει τους Ανθρώπους ( αν μπορεί να λεχθεί κάτι ανάλογο ) και τον πολιτισμό τους από τα άλλα έμβια όντα ; Μήπως άλλα είδη δεν προσεγγίζουν πολλές από τις έννοιες του ; Κοινωνικά έντομα όπως οι μέλισσες για παράδειγμα. Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση εδώ. Αυτό που μπορεί να ειπωθεί μπορεί όμως να συνοψιστεί στο εξής : Ο συνδυασμός όλων των ανωτέρω παραγόντων, μαζί με την βιολογική μοναδικότητα μας, και μια σειρά πολλών μικρών κομβικών γεγονότων, όπως η χρήση της φωτιάς, μαζί με την ανακάλυψη της γεωργίας οδήγησε πριν από περίπου 10.000 χρόνια στην εμφάνιση αυτού που ονομάζουμε πολιτισμός.

Από όποια σκοπιά και αν προσεγγίσει κανείς το θέμα, φαίνεται ότι η εμφάνιση του πολιτισμού, άλλαξε άρδην την μοίρα του ανθρώπινου είδους σε συλλογικό άλλα και ατομικό επίπεδο. Μετά από 10.000 χρόνια πορείας σε αυτό που ονομάζουμε πολιτισμός, πολλές φορές μας φαίνεται ότι στέκουμε σε ένα άλλο επίπεδο, σχετικά αποκομμένο από το υπόλοιπο φυσικό περιβάλλον του οποίου όμως δεν παύουμε να αποτελούμε αναπόσπαστο κομμάτι. Αυτό μπορεί να είναι αληθές αν κοιτάξει κανείς τα τεχνητά περιβάλλοντα που διαβιώνουμε, άλλα και όλες τις τεχνολογικές καινοτομίες που συσσωρεύσαμε με την πάροδο του χρόνου. Μπορούμε εδώ και σχεδόν χιλιάδες χρόνια να δημιουργούμε τις δικές μας βιόσφαιρες, είτε αυτό έχει να κάνει με την έννοια της οικίας, είτε σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα, την έννοια των πόλεων. Μπορούμε να σταματήσουμε ασθένειες που υπό κανονικές συνθήκες θα μας σκότωναν, να επιμηκύνουμε το προσδόκιμο της ζωής, να έχουμε σε ένα μεγάλο ποσοστό πρόσβαση σε πηγές τροφής χωρίς κόπο, σε αντιδιαστολή τόσο με το υπόλοιπο φυσικό περιβάλλον, όσο και με τις ίδιες τις απαρχές του ανθρώπινου είδους. Ο Άνθρωπος τα κατάφερε μέχρι και  να αφήσει την φιλόξενη γήινη ατμόσφαιρα, και να αποτολμήσει έξοδο στο Διάστημα, μια εξέλιξη που πρέπει να έχει και συνέχεια. Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε πάρα πολλά ακόμα ανάλογα παραδείγματα, άλλα η εικόνα είναι μάλλον σαφής, και δεν χρίζει και τόσο εκτεταμένης επεξήγησης, μιας και ο καθένας από εμάς την ζει στην καθημερινότητα του. Όλες αυτές οι καινοτομίες δεν αποτελούν παρά προϊόν της ανθρώπινης επινοητικότητας, η όποια και είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου.

Μπορεί να ακουστεί εντυπωσιακό, και να αντιταχθεί στην εικόνα που έχουμε για τους εαυτούς μας, άλλα υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για το ότι παρά τα άλματα προόδου που έχουμε κάνει, ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν έχει εξελιχθεί σχεδόν καθόλου σε σχέση με εκείνον που διέθεταν και οι πρόγονοι μας δεκάδες και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν.

Παλαιολιθικά μυαλά σε μοντέρνα κρανία.

Κάπως έτσι μπορεί να συνοψιστεί η εικόνα που έχει για το ζήτημα το πεδίο της Εξελικτικής Ψυχολογίας. Αυτό η προσέγγιση που αποτελεί το αποτέλεσμα της δουλειάς της Ελληνοαμερικανίδας ψυχολόγου Λίντα Κοσμίδη και του ανθρωπολόγου Τζων Τόμπι, προσπαθεί να αναγνωρίσει ποια από τα ανθρώπινα γνωρίσματα αποτελούν προϊόν εξελικτικής προσαρμογής στο περιβάλλον, ποιες από τις αντιδράσεις μας είναι προϊόν φυσικής «ψυχολογικής φύσης» επιλογής. Η ίδια λογική με την βιολογική φυσική επιλογή από την σκοπιά της Ψυχολογίας.

Το ζήτημα της αποκωδικοποίησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς απασχολεί εδώ και εκατοντάδες χρόνια αρχικά τους φιλοσόφους και αργότερα τους επιστήμονες. Από το «άγραφο χαρτί», την tabula rasa του Τζων Λοκ, και τον αντίλογο του Λάιμπνιτς, μέχρι και τις σύγχρονες προσεγγίσεις, η διαμάχη παραμένει σχετικά με το ποιες συμπεριφορές αποτελούν το αποτέλεσμα της κοινωνικής μάθησης, και ποιες κληρονομούνται γονιδιακά. Η απάντηση δεν είναι καθόλου εύκολη, μιας και το ανθρώπινο μυαλό παρουσιάζει μια προκλητική πολυπλοκότητα. Η πιο ρεαλιστική προσέγγιση μιλά για μια συνδυαστική χρήση των δύο θεάσεων.

Φαίνεται ότι πολλές από τις συμπεριφορές που σήμερα εμφανίζουμε είναι βαθιά ριζωμένες στο Παρελθόν, μηχανισμοί που ανέπτυξαν οι πρώτοι ανθρώπινοι πληθυσμοί ως απάντηση στις προκλήσεις του περιβάλλοντος. Ένα κλασικό παράδειγμα αποτελεί η αγάπη των περισσοτέρων από εμάς για τα γλυκά. Μπορεί να φανεί απίστευτο, άλλα από βιολογικής σκοπιάς ο ανθρώπινος οργανισμός δεν έχει ανάγκη τροφές τόσο πλούσιες σε σάκχαρα όταν υπάρχει πληθώρα άλλων τροφών που επιτελούν την ίδια σκοπιμότητα. Αφήνοντας στην άκρη τις όποιες γευστικές προτιμήσεις, ανακαλύπτουμε ότι η ανάγκη για γλυκό μας πάει πολύ πίσω στον χρόνο και στους πρώτους ανθρώπινους πληθυσμούς. Αυτές οι τροφές ήταν πολύ χρήσιμες όταν ήμασταν τροφοσυλλέκτες και ο αγώνας για επιβίωση σκληρός και επίπονος. Πρόκειται για τροφές υψηλής θερμιδικής αξίας, κάτι απόλυτα αναγκαίο στο σκληρό περιβάλλον της σαβάνας, το λίκνο των πρώτων ανθρώπων. Σταδιακά ο εγκέφαλος ανέπτυξε εκείνες ακριβώς τις γνωστικές «υπορουτίνες» για να δανειστούμε και έναν όρο από τον προγραμματισμό των Η/Υ, που θα εντόπιζαν αυτές ακριβώς τις τροφές. Μηχανισμός που και σήμερα λειτουργεί σε μη αντιληπτό επίπεδο. Ένα άλλο κλασικό παράδειγμα αποτελούν οι φοβίες σε διάφορα πλάσματα, όπως τα φίδια και οι αράχνες. Ζώντας σε ένα τόσο δύσκολο περιβάλλον με πλάσματα που μπορούσαν να σκοτώσουν με ένα δάγκωμα, ήταν απόλυτα φυσιολογικό να αναπτυχθούν εκείνες ακριβώς οι εγκεφαλικές υπορουτίνες που θα ειδοποιούσαν εγκαίρως για τον κίνδυνο. Ακόμα όμως και σε συλλογικό επίπεδο μπορούμε να διακρίνουμε τέτοιου είδους συμπεριφορές. Οι πρώτοι ανθρώπινοι πληθυσμοί ζούσαν σε μικρές ομάδες, των λίγων δεκάδων ατόμων. Οι προκλήσεις που αντιμετώπιζαν ήταν τεράστιες, σε βαθμό που η επιβίωση να είναι περισσότερο συλλογική υπόθεση, παρά ατομική. Η συλλογικότητα και η έμφαση στο καλό του συνόλου, φαίνεται ότι όχι μόνο βοήθησε στην επιβίωση, άλλα υπήρξε και ένας κομβικός παράγοντας στην εμφάνιση του πολιτισμού. Έτσι, αναπτύχθηκε σταδιακά ο τομέας του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνος για τον εντοπισμό του «τζαμπατζή», του μέλους της κοινότητας που δεν συνεισφέρει όσο πρέπει στην ομάδα, και μάλλον ζει παρασιτικά. Για να καταλάβουμε πόσο ισχυρό είναι αυτό το γνώρισμα στην φύση μας, αρκεί να ρίξουμε μια ματιά πίσω από όλες τις πολιτικές και κοινωνικές θεωρίες μας. Βασική προϋπόθεση σε αυτή την προσέγγιση είναι η παραδοχή του ότι ο εγκέφαλος χωρίζεται σε πολλά μικρά τμήματα, σε «μικροεγκεφάλους» μέσα στον εγκέφαλο. Τομείς που λειτουργούν αυτόνομα με σαφή καταμερισμό εργασιών. Υπό την προσέγγιση αυτή ο εγκέφαλος θυμίζει περισσότερο ελβετικό σουγιά, με κάθε τομέα να είναι προϊόν χιλιάδων ή ακόμα και εκατομμυρίων ετών εξέλιξης ( κάποιες συμπεριφορές μπορεί να έχουν τις ρίζες και πολύ βαθύτερα, αλλά αυτό είναι θέμα για ξεχωριστό άρθρο ). Το σύνολο όλων αυτών των μικροεγκεφάλων δημιουργεί το γκεστάλτ που καλούμε ανθρώπινο μυαλό.

Αυτό δηλαδή σημαίνει ότι όλες οι συμπεριφορές μας είναι κατά κάποιο τρόπο βιολογικά αναπόφευκτες ;

Η απάντηση είναι αρνητική. Η ίδια η Φύση δεν δείχνει να λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο, μιας και ευνοοεί τις εξελικτικές προσαρμογές ως απάντηση στις προκλήσεις του περιβάλλοντος. Μπορεί να φαίνεται ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν έχει εξελιχθεί σχεδόν καθόλου σε σχέση με αυτόν που διέθεταν οι πρόγονοι μας, άλλα υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι ο ρυθμός της εξέλιξης επιταχύνεται, κάτι που έχει ξεκινήσει ήδη εδώ και χιλιάδες χρόνια. Καταλύτης είναι η ύπαρξη του πολιτισμού, και δη του τεχνολογικού. Το ανθρώπινο είδος έχει διάρκεια ζωής περίπου 2 εκατομμυρίων ετών. Από αυτά, μόνο τα 10.000 ζει σε συνθήκες πολιτισμού, και μόλις χονδρικά 200 σε συνθήκες τεχνολογικού πολιτισμού. Αν το καλοσκεφτούμε οι αλλαγές που βιώνουμε, ιδίως κατά τα τελευταία 200 χρόνια είναι μάλλον καταιγιστικές. Τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος που διαμορφώνουμε και ζούμε, σφυρηλατούν τις συνθήκες που σταδιακά οδηγούν στην εμφάνιση ολοένα και περισσότερων νέων μηχανισμών-υπορουτίνων του εγκεφάλου. Ζώντας σε ένα τόσο απαιτητικό και σύνθετο περιβάλλον όπως το σύγχρονο, με την αλματώδη ανάπτυξη της Τεχνολογίας, ίσως να έχουμε τόσες αλλαγές, όσες δεν είχαμε σε εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης. Διαφοροποιήσεις και αλλαγές που ίσως δεν είναι και τόσο εύκολο να αντιληφθούμε τώρα, τρέχοντας μαζί με το κύμα της εξέλιξης, άλλα μάλλον θα γίνουν περισσότερο ορατές στο εγγύς Μέλλον.

Σε αντίθεση με τους Σκύλους και τα Μυρμήγκια της Πόλης του Σαίμακ, στην δική μας περίπτωση ο καταλύτης των εξελίξεων δεν είναι εξωγενής, αλλά ενδογενής. Εμείς οι ίδιοι φαίνεται να σπρώχνουμε το άρμα της εξέλιξης μας. Το είδος μας δείχνει να αλλάζει με ολοένα και αυξανόμενο ρυθμό. Προς ποιο μονοπάτι θα κινηθεί, άλλα και ποια μορφή θα έχει αυτή η αλλαγή, θα καταστεί περισσότερο ασφαλές να το πούμε στο προσεχές Μέλλον.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s