PARADIGM SHIFT ΚΑΙ ΜΕΤΑΤΟΠΙΣΗ ΓΚΕΣΤΑΛΤ.

bistable

Τελικά κοιτώντας την φωτογραφία, τι ακριβώς διακρίνουμε ;

Έναν λαγό ή μια πάπια ; Ποια από τις δύο ερμηνείες αυτού του οπτικού ερεθίσματος ανταποκρίνεται καλύτερα στην πραγματικότητα ;

Η απάντηση μάλλον είναι δισυπόστατη. Αν κοιτάξουμε αρκετές φορές θα διαπιστώσουμε ότι τα αποτελέσματα τείνουν να εναλλάσσονται. Η καλύτερη προσέγγιση θα ήταν να πούμε ότι διακρίνουμε και τα δύο, ξεχωριστά όμως, και ποτέ ταυτόχρονα. Άρα ποια ακριβώς ερμηνεία είναι πιο κοντά σε αυτό που καλούμε πραγματικότητα ;

Και οι δύο.

Η εικόνα αυτή είναι μια από τις πιο διάσημες άλλα και γλαφυρές δισταθείς εικόνες. Οι δισταθείς εικόνες παράγουν ακριβώς αυτό το φαινόμενο. Ποτέ δεν κανείς δεν μπορεί να διακρίνει μόνο την μια ερμηνεία της, άλλα δύο και ποτέ ταυτόχρονα. Μια εύκολη και αβασάνιστη εξήγηση θα μιλούσε για οπτική απάτη, ένα ευχάριστο τρυκ.

Μάλλον όμως το ζήτημα είναι κάπως βαθύτερο.

Σε ένα βαθύτερο και ουσιαστικότερο επίπεδο αυτή η αμφισημία των αποτελεσμάτων, μαρτυρά πολλά και για τον τρόπο που ο εγκέφαλος μας ερμηνεύει τα ερεθίσματα που δέχεται από τον εξωτερικό κόσμο. Όσο παράξενο και αν φανεί, έχουμε συνειδητή επίγνωση για ένα πολύ μικρό κομμάτι του κόσμου. Οι αισθήσεις μας, αν και πεπερασμένες, συλλαμβάνουν πολύ περισσότερη πληροφορία από ότι ίσως υποψιαζόμαστε. Η σύνδεση και ερμηνεία των πληροφοριών, αυτών που συνειδητά μπορούμε να εκλάβουμε, τελικά διαμορφώνει αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε πραγματικότητα. Η δε πληροφορία που δεν γίνεται αντιληπτή από τα συνειδητά κανάλια του εγκεφάλου, παραμένει αποθηκευμένη και ενίοτε μπορεί να βρει τον δρόμο της μέσω της διαδικασίας των ονείρων.

Τότε ποια είναι η πραγματικότητα ;

Η πραγματικότητα, η εκάστοτε ατομική, μπορεί να απέχει παρασάγγας από την ίδια την φύση του Κόσμου. Πρόκειται για το άθροισμα και τον συνδυασμό των συνειδητών πληροφοριών που λαμβάνουμε. Αυτό διαμορφώνει αυτό που καλούμε απτή πραγματικότητα. Το άθροισμα όλων των ατομικών αντιλήψεων, των βασισμένων σε αυτές τις συνειδητές πληροφορίες διαμορφώνει αυτό που μπορούμε να αποκαλέσουμε σε μια ευρύτερη κλίματα Συναινετική Πραγματικότητα ( πολύ περισσότερα περί ΣΠ μπορεί να βρει κάποιος στο έργο του Θανάση Βέμπου ). Το παράδοξο εδώ είναι ότι αυτή η θέαση που έχουμε για τον κόσμο, στηρίζεται σε μια αντιληπτική «κορυφή του παγόβουνου». Σύμφωνα με μελέτες, αυτού του είδους τα ερεθίσματα, αποτελούν μόλις το 5% του συνόλου των ερεθισμάτων που λαμβάνουμε. Όπως ακριβώς και το παγόβουνο, που κάτω από την κορυφή του, ο κύριος όγκος του παραμένει βυθισμένος στο νερό, αθέατος σε εμάς. Για όσους θέλουν να κάνουν μια άλλη αναγωγή, παρόμοια είναι και αναλογία της ορατής ύλης στο Σύμπαν. Ολόκληρο το οικοδόμημα της αντίληψης και τα παράγωγα του, φαίνεται ότι είναι στηριγμένο σε ένα ταπεινό 5%.

Έτσι λοιπόν στο παράδειγμα της φωτογραφίας, το ερέθισμα δεν αλλάζει. Ο τρόπος ερμηνείας αλλάζει, παράγοντας κάθε φορά δύο διαφορετικές, διακριτές πραγματικότητες. Ή αν θέλουμε να υιοθετήσουμε και μια άλλη οπτική, τότε η εικόνα μπορεί να θεωρηθεί ότι βρίσκεται και σε μια κβαντισμένη κατάσταση. Και λαγός και πάπια. Σε μια μεγαλύτερη κλίμακα, η κατάσταση μάλλον είναι περισσότερο πολύπλοκη από μια δισταθή ερμηνεία. Το τι βλέπουμε και το γιατί βλέπουμε αυτό που βλέπουμε, είναι μια συζήτηση εξαιρετικά βαθιά και ενδιαφέρουσα, που μπορεί να συμπεριλάβει μια πληθώρα προσεγγίσεων. Από ατομικούς και πολιτισμικούς παράγοντες, μέχρι μηχανισμούς της Εξελικτική Βιολογίας. Μια περισσότερο δόκιμη προσέγγιση μπορεί να συνοψιστεί στο ότι το είδος του παρατηρητή που πρεσβεύεις , καθορίζει και το ΤΙ θα παρατηρήσεις. Αυτό συνοψίζει και την λεγόμενη Ασθενή Ανθρωπική Αρχή, όρος που εισήχθη το 1974 από τον Brandon Carter. Άλλα η Ανθρωπική Αρχή χρειάζεται πολλά άρθρα για να αναλυθεί επαρκώς, και δεν θα αναπτυχθεί εδώ για την ώρα. Η δε αμφισημία ή και πολυσημία ερμηνείας των ερεθισμάτων, ονομάζεται Μετατόπιση Γκεστάλτ, και όπως θα δούμε παρακάτω μπορεί να βρεθεί και σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.

Η θέαση του Κόσμου από φιλοσοφική και επιστημονική σκοπιά έχει αλλάξει ουκ ολίγες φορές στα πλαίσια της ανθρώπινης ιστορίας. Το ένα μοντέλο ερμηνείας του Κόσμου διαδέχεται το άλλο, ανά εκατοντάδες χρόνια .Η μετάβαση αυτή συνήθως προοιωνίζεται από την εμφάνιση σοβαρών αδυναμιών ερμηνείας των φυσικών φαινομένων από το υπάρχον ερμηνευτικό μοντέλο. Τελικά μη γνωρίζοντας συνήθως ποιο ή ποια από τα μέρη του υπάρχοντος μοντέλου δεν απαντούν στα νέα παρατηρησιακά δεδομένα, εισάγονται σταδιακά νέες θεάσεις που φαίνεται να διαθέτουν μια μεγαλύτερη λειτουργικότητα. Όταν αυτές οι θεάσεις αποκτήσουν μια κρίσιμη μάζα, συνήθως ακολουθεί αυτό που αποκαλείται ως Επιστημονική επανάσταση.

Αυτή ακριβώς την διαδικασία περιγράφει και ο φυσικός και φιλόσοφος της Επιστήμης Τόμας Κούν στο βιβλίο του « Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων» που κυκλοφόρησε το 1962. Σε αυτό το βιβλίο που τάραξε τα λιμνάζοντα νερά, ο Κουν υιοθετεί την υπόθεση του ότι η πρόοδος της Επιστήμης δεν στηρίζεται σε μια αθροιστική συσσώρευση γνώσης με γραμμική πορεία, άλλα σε εναλλαγές ερμηνευτικών υποδειγμάτων. Ως ερμηνευτικό υπόδειγμα μπορούμε να θεωρήσουμε όλους τους νόμους, τις θεωρίες, άλλα και τους πόρους που η Επιστήμη έχει στην διάθεση της ένα δεδομένο χρονικό πλαίσιο. Το ερμηνευτικό υπόδειγμα που το απέδωσε ωs paradigm, για κάποιο δεδομένο διάστημα δουλεύει ως το «επίσημο manual» των επιστημόνων. Όσο αυτό απαντά στην μεγάλη πλειοψηφία των προβλημάτων που καλείται να αντιμετωπίσει, τότε διάγουμε την λεγόμενη περίοδο της «Κανονικής Επιστήμης» . Όταν όμως μια σειρά «ανωμαλιών» ξεκινήσει να εμφανίζεται, ανωμαλίες στις οποίες το υπάρχον υπόδειγμα δεν μπορεί να απαντήσει, τότε διερχόμαστε από μια περίοδο κρίσης. Τελικά, νέες οπτικές υιοθετούνται, που με την πάροδο του χρόνου, σχηματίζουν ένα νέο ερμηνευτικό υπόδειγμα ( paradigm ), που αντικαθιστά το παλιό. Το νέο υπόδειγμα δεν αντιμετωπίζεται ως καλύτερο ή χειρότερο από το παλιό, άλλα περισσότερο λειτουργικό, με μεγαλύτερη ικανότητα επίλυσης των προβλημάτων που άφησε άλυτα το προηγούμενο. Η σύγκριση μεταξύ των ερμηνευτικών υποδειγμάτων λοιπόν, είναι περισσότερο δόκιμη να γίνεται με όρους λειτουργικότητας παρά αξίας. Το κάθε ένα από αυτά αποτελεί και το καλύτερο «manual» για την εποχή που εμφανίζεται και τα προβλήματα που καλείται να λύσει.

Η διαδικασία μετάβασης από το ένα ερμηνευτικό υπόδειγμα στο άλλο, ονομάζεται paradigm shift. Αν θελήσουμε να κάνουμε μια αναγωγή, μπορούμε να πούμε ότι ο φυσικός κόσμος «είναι αυτός που είναι», ανεξαρτήτως του εκάστοτε ερμηνευτικού υποδείγματος που υιοθετούμε. Σε μια μεγαλύτερη κλίμακα θυμίζει πολύ την δισταθή ( και πολυσταθή ) εικόνα που αναφέραμε προηγουμένως, στην οποία η μετατόπιση Γκεστάλτ είναι συνεχής. Εκεί που σήμερα η Επιστήμη βλέπει «λαγό», αύριο θα βλέπει «πάπια», γιατί αυτό θα ανταποκρίνεται καλύτερα στις προκλήσεις που θα αντιμετωπίζει. Και από ότι φαίνεται υπάρχουν ενδείξεις που μπορεί να οδηγήσουν σε μετατόπιση στο προσεχές Μέλλον….

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s